Motyw „Stabat Mater...” w malarstwie

     Okres Wielkiej Nocy to czas, w którym nasze myśli skłaniają się ku cierpieniu. Cierpienie – nieodłączna część ludzkiego życia – odzwierciedlone jest we wszystkich rodzajach sztuk. W bogatej ikonografii o tematyce wielkanocnej odnajdujemy m.in. cierpienie Maryi – Matki Syna Bożego. Malarstwo bardzo często podejmowało i podejmuje ten motyw żalu Matki Boskiej pod krzyżem.

     W literaturze ogromną sławę zdobył XIII – wieczny utwór włoskiego franciszkanina Jacopone da Todi zaczynający się od slów: „Stabat Mater Dolorosa...” ( „Stała Matka Boleściwa obok krzyża ledwo żywa, gdy na krzyżu wisiał Syn...” ). Sekwencja ta stała się natchnieniem wielu kompozytorów: że wspomnę choćby Krzysztofa Pendereckiego.   Jak więc widać „Stabat Mater...” to motyw wspólny różnorodnym sztukom posługującym się odmiennymi środkami wyrazu. Chciałabym się jednak skupić na motywie „Stabat Mater...” w malarstwie. Na obrazie Rogiera van der Weydena „Zdjęcie z krzyża” widzimy dziesięć postaci, Maryja znajduje się po prawej stronie – zemdloną podtrzymują św. Jan i jedna z Marii, które jako pierwsze odnajdą pusty grób Jezusa. Obraz jest tak zakomponowany, iż po pierwszym spojrzeniu na postać centralną – Jezusa – wzrok przenosi się na Matkę Boską, gdyż ciało jej układa się w niemal identycznej pozie jak zdejmowane z krzyża ciało Chrystusa. Tym samym Matka Boża zostaje przedstawiona jako współuczestnicząca w cierpieniu Syna.

 Motyw „compassio” (współcierpienia) jest nie tylko wyrazem ludzkiej, matczynej boleści, ale także symbolem współudziału w Zbawieniu. Ten olejny obraz został namalowany na desce i ma wymiany: 220 x 262 cm, znajduje się w Muzeum Prado, w Madrycie.  Późniejsze arcydzieło, a mianowicie „Ukrzyżowanie” Matthiasa Griinewalda przedstawia pod krzyżem po lewej stronie obrazu dwie kobiety: Marię Magdalenę i Matkę Jezusa. Jedną z nich przegiętą do tyłu, osuwającą się z bólu podtrzymuje św. Jan, druga zaś klęczy, wznosząc w dramatycznym, błagalnym geście ręce, jej palce splatają się i zaciskają.

     Ten pochodzący z początków XVI wieku olejny obraz na desce lipowej ma wymiary: 269 x 307 cm, stanowi część ołtarza. Z kolei na obrazie Rosso Fiorentina zbolałą Matkę podtrzymują dwie kobiety. Maryja znajduje się w ich cieniu, jej ciało stało się wiotkie, głowa z rezygnacją opadła na piersi. Obraz olejny o wymiarach 304 x 200 cm został namalowany na desce w roku 1521, nosi tytuł „Zdjęcie z krzyża”.  Inny włoski manierysta Pontormo w kompozycji dzieła „Zdjęcie z krzyża” dużo miejsca przeznaczył na postać Matki Bożej, którą otaczają współczujące kobiety. Ona zaś wyciąga prawą rękę w kierunku zdjętego z krzyża Syna. Jej twarz wyraża niewypowiedziany smutek, a zarazem matczyną czułość. Delikatność postaci Maryi bynajmniej nie odbiera obrazowi ekspresji czy dynamizmu. Ważną rolę w tej kwestii odgrywają obszerne niebieskie szaty, które drapują się, kłębią, opadają – znamionują ruch.   Namalowany na desce obraz olejny znajduje się we Florencji, jego wymiary: 312 x 193 cm.

     Ten krótki przegląd dzieł dawnych mistrzów to zaledwie maleńka cząstka bogatej kolekcji obrazów o tematyce pasyjnej.

 Bibliografia :

„Wielcy Malarze.Wielkanoc’’.Wydanie nadzwyczajne, 2001.

Oprac. Ewa Szczepaniak